Verwacht in oktober 2026: Mens en dier tijdens Hitlers Holocaust
In oktober verschijnt er een nieuw boek van mijn hand, getiteld Mens en dier tijdens Hitlers Holocaust – Plaag vijand en vriend. Het gaat over gemiste huisgenoten, bloeddorstige waakhonden en dodelijk ongedierte, maar ook over de troost die dieren boden tijdens de donkerste jaren van de twintigste eeuw.
De Holocaust, oftewel de uitroeiing van de Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog door Hitler-Duitsland, is een ongekende menselijke tragedie. Hoewel dieren in deze geschiedschrijving meestal een bijrol vervullen, spelen zij in Plaag, vijand en vriend naast de mensen de hoofdrol. Vanaf de invoering van antisemitische wetten in de jaren dertig tot aan de bevrijding in 1945 aan toe waren dieren van belang, zowel in hun fysieke aanwezigheid als in symbolische zin.
Antisemitisme
Het begon met de nationaalsocialistische propaganda waarin Joden werden vergeleken met ongedierte en vals werden beschuldigd van dierenmishandeling. Ook de invoering van het verbod op ritueel slachten kwam primair voort uit Jodenhaat. Onder Hitler werden progressieve dierenwelzijnswetten aangenomen die ertoe leidden dat dieren rechten kregen die aan Joden juist systematisch werden ontnomen. Terwijl voor het vervoer van vee strikte regels golden ter bescherming van de dieren, was het menselijk leed grenzeloos toen Joden in diezelfde veewagons naar de vernietigingskampen werden gedeporteerd.
Joden die voor de oorlog naar veiligere oorden emigreerden, namen hun huisdieren mee of treurden diep wanneer zij deze moesten achterlaten. Sommige auteurs gebruikten de symboliek van dieren om het onrecht van die tijd te beschrijven. Zo oogstte Judith Kerr veel succes met Als Hitler mijn roze konijn stal. Ook wordt wel gesteld dat het later door Disney verfilmde Bambi van Felix Salten in feite een vroege waarschuwing was voor het opkomende antisemitisme in de tijd tussen de twee wereldoorlogen.
Huisdieren
Wat gebeurde er met de huisdieren van de gedeporteerde Joden? Er zijn schrijnende verhalen bekend over het afscheid dat mensen van hun geliefde huisgenoten moesten nemen. Sommigen slaagden erin hun dier mee te smokkelen naar het getto. Het uitlaten van honden creëerde daar een kortstondig gevoel van normaliteit, alsof het allemaal wel goed zou komen.
In de kampen
In de concentratie- en vernietigingskampen waren de waakhonden van de SS gevreesd. Er zijn talrijke getuigenissen van hoe gevangenen vreselijk werden toegetakeld door de dieren. Nog dodelijker waren de luizen die gevangenen niet alleen uit hun slaap hielden, maar ook vlektyfus verspreidden. Daartegenover stond dat de zorg voor de paarden van de SS een gevangene juist een grotere overlevingskans kon bieden. Ook de aanwezigheid van vogels – of juist de veelbesproken afwezigheid daarvan – in oorden als Auschwitz werd een terugkerend thema in de memoires van overlevenden.
Zelfs onder de meest onwaarschijnlijke en gruwelijke omstandigheden zetten wetenschappers hun onderzoek naar dieren voort. Zo spotte ornitholoog en SS-bewaker Günther Niethammer vogels in de waterrijke omgeving van Auschwitz en zocht de Nederlands-Joodse entomoloog Emanuel Speijer naar insecten in Westerbork en Theresienstadt.
Onderduiken bij dieren
Joden die onderdoken bevonden zich vaak in de nabijheid van dieren, vooral op de boerderij. Met name voor kinderen was de aanwezigheid van bijvoorbeeld koeien en varkens geruststellend. Anderen doken onder in een dierentuin of bij een circus. De Joden die het bos in vluchtten en daar soms jarenlang overleefden namen zelf noodgedwongen haast een dierlijke levenswijze aan. Vormden wilde dieren voor hen slechts een bedreiging of hadden ze ook een helpende rol?
Verwerking
Na de oorlog moest het enorme leed worden verwerkt: hoe hielpen dieren daarbij en kwamen overledenen wel over hun in de kampen ontstane angst voor honden heen? En waarom hebben sommige schrijvers, zoals Art Spiegelman met Maus, ervoor gekozen om het verhaal van de Holocaust te vertellen met gebruik van dierlijke figuren?
Het boek verschijnt in oktober bij Just Publishers, maar is op Bol.com en op Libris.nl al vooruit te bestellen!